O Θεοδόσης Πελεγρίνης παρουσιάζει το εμβληματικό κείμενο της αρχαίας φιλοσοφίας στο Θέατρο Μπέλλος για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων. Πώς οδηγείται σε θάνατο ο μεγαλύτερος φιλόσοφος όλων των εποχών, επειδή δεν κολάκευσε την εξουσία και μίλησε με ειλικρίνεια, καθώς πίστευε ότι αν άλλαζε τις αντιλήψεις των ανθρώπων και αν τους απομάκρυνε από τον σκοταδισμό θα βελτιωνόταν και η ζωή τους.
Με οδηγό τον Πλάτωνα, μεταφερόμαστε στο 399 π.Χ. και στην θανατική καταδίκη του Σωκράτη. Ο Σωκράτης βρίσκεται στα 70 του.
Μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο οι Αθηναίοι ήταν σε απελπιστική κατάσταση. Βρήκαν έτσι τρόπο να διώξουν πνευματικούς ανθρώπους, όπως τον Αναξαγόρα, τον Πρωταγόρα και βέβαια τον Σωκράτη. Καθώς η θρησκεία αποτελεί έναν συνεκτικό κρίκο για μια κοινωνία, ως προς την ομοιογένεια στην σκέψη και την συμπεριφορά, ο Σωκράτης κατηγορήθηκε ότι δεν τιμά τους θεούς της πόλης, ότι εισάγει καινά δαιμόνια και ότι διαφθείρει τους νέους. Οι εχθροί του, που κυρίως κίνησαν όλη αυτή την δίκη και καταδίκη ήταν ο Μέλητος, ο Άνυτος και ο Λύκων.
Το έργο
“Η Απολογία του Σωκράτη, διακρίνεται σε τρεις πράξεις, οι οποίες αντιστοιχούν στα τρία στάδια της υπεράσπισής του.
Κατά το πρώτο στάδιο, επιχειρεί να αντικρούσει τις κατηγορίες για απιστία εις τους θεούς και για διαφθορά των νέων, τις οποίες θεωρούσε άδικες και ανυπόστατες. Ο Σωκράτης θεωρεί τον εαυτό του δώρο του θεού στην Αθήνα για να αφυπνίζει τους πολίτες. Στην αρχή της ομιλίας του λέει κατηγορώντας τους κατήγορούς του ότι με όσα έχει ακούσει κινδυνεύει να ξεχάσει και ποιος είναι.
Ο Χαιρέφων ρώτησε την Πυθία αν υπάρχει κάποιος σοφότερος του Σωκράτη και το μαντείο απεφάνθη πως δεν υπάρχει.
Σχετικά με την σοφία του εξηγεί ότι αυτή έγκειται στο ότι «οίδα ότι ουδέν οίδα» (γνωρίζω πως δεν γνωρίζω τίποτα). Επιτίθεται και σε όσους τον κατηγορούν για σοφιστική δράση, και πιο συγκεκριμένα ότι κάνει το άδικο να φαίνεται δίκαιο. Στην συνέχεια, επιτίθεται και στον Αριστοφάνη ο οποίος τον έχει παρουσιάσει στις Νεφέλες ως καρικατούρα σοφιστή, που διαφθείρει τους νέους και αντιτείνει ότι ποτέ δεν δέχθηκε χρήματα από τους μαθητές του σε αντίθεση με τους σοφιστές.
Παράλληλα διάφοροι σοφοί παρουσιάζονταν που νόμιζαν ότι μπορούσαν να ορίσουν την έννοια της αρετή, της δικαιοσύνης, της φιλίας, της σωφροσύνης, της γενναιότητας, αλλά δεν το κατάφερναν σε αντίθεση με τον Σωκράτη.
Δεν θεωρεί έντιμο ούτε του επιπέδου του να χρησιμοποιήσει συναισθηματικά τεχνάσματα, κλαψουρίσματα ή να φέρει μέλη της οικογένειάς του στο δικαστήριο, για να προκαλέσει το οίκτο των δικαστών.
Μετά την καταδικαστική απόφαση είναι το δεύτερο στάδιο όπου ο κατηγορούμενος πρότεινε δική του ποινή, που έκρινε ότι του άξιζε. Αντί για εξορία ή χρηματικό πρόστιμο, ο Σωκράτης προτείνει να τρέφεται στο Πρυτανείο ως ευεργέτης της πόλης, δείχνοντας ότι δεν θεωρεί τον εαυτό του ένοχο. Δεν θα μπορούσε ποτέ να ζήσει φυλακισμένος, ούτε μακριά από την πόλη του.
Όμως αντιλαμβάνεται ότι η κακία τρέχει πιο γρήγορα από τον θάνατο. Ωστόσο αν τον καταδικάσουν θα διαπράξουν κακία, μεγάλη αδικία και θα στερήσουν την Αθήνα από τον μεγαλύτερο φιλόσοφό της. Η Αθήνα είναι ένα νωθρό άλογο ράτσας το οποίο χρειάζεται μια αλογόμυγα να την ξυπνάει. Ο Σωκράτης είναι αυτό που σαν αλογόμυγα ενοχλούσε το νωθρό άλογο για να είναι αυτό πάντα σε εγρήγορση.
Στο τρίτο στάδιο/πράξη, αποδέχεται στωικά την καταδίκη του εις θάνατον, επειδή αυτό του υπαγόρευε ο νόμος, τον οποίον είχε χρέος να σεβαστεί, μολονότι αμφέβαλλε για την πραγματική φύση του θανάτου. Ήταν σίγουρος για το αποτέλεσμα αλλά δεν περίμενε τόσο μικρή διαφορά περίπου 280 ψήφισαν την ενοχή του ενώ 220 την αθώωσή του.
Στον επίλογό του, δηλώνει στους δικαστές ότι ο θάνατος δεν είναι κακός και απευθύνεται με θάρρος σε όσους τον καταδίκασαν.
‘’Γιατί το να φοβάται κανείς τον θάνατο, δεν είναι τίποτα άλλο από το να νομίζει κανείς ότι είναι σοφός χωρίς να είναι. Να νομίζει ότι γνωρίζει αυτά που δεν γνωρίζει. Γιατί κανείς δεν γνωρίζει τον θάνατο, ούτε αν συμβαίνει να είναι το μεγαλύτερο αγαθό για τον άνθρωπο, κι όμως τον φοβούνται σα να ξέρουν καλά ότι είναι το μεγαλύτερο κακό…εγώ δεν γνωρίζω αρκετά για τον Άδη, γνωρίζω όμως ότι είναι κακό και ντροπή να βλάπτει κανείς έναν άνθρωπο’’
Και τελειώνει με την οξύμωρη δήλωση «ποιος θα είναι καλύτερα ο ζωντανός ή ο νεκρός, μόνο ο θεός το ξέρει.»
Η παράσταση
Μέσα σε μια υποβλητική ατμόσφαιρα, ο Θεοδόσης Πελεγρίνης στο ρόλο του Σωκράτη, εμφανίζεται με χέρια σταυρωμένα σα να φορά χειροπέδες, αυτές, που εικονικά ή και ρεαλιστικά του φόρεσαν οι αγνώμονες συμπολίτες του.
Κατά τη διάρκεια της δίκης ακούγονται ήχοι, που δημιουργούν κάθε φορά μια εντύπωση, ή που σχολιάζουν τραγικά κάτι που ακούγεται. Ήχοι σαν σταγόνες νερού, ο νερό έπαιζε έναν άλλο, εξαιρετικά κρίσιμο ρόλο μέσα στην αίθουσα του δικαστηρίου καθώς χρησιμοποιούνταν για τη μέτρηση του χρόνου των ομιλιών, ή ήχος από την τοποθέτηση της ψήφου ( χαλίκι ή όστρακο) στην κάλπη της αθώωσης ή της καταδίκης. Ο ηχητικός σχεδιασμός του Φάνη Σακελλαρίου έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην παράσταση και ενδυνάμωσε την ερμηνεία του ηθοποιού.
Σε τρία στάδια, επίπεδα καθόταν ο Θεοδόσης Πελεγρίνης στην παράσταση όσα και τα τρία στάδια της απολογίας του Σωκράτη.
Τα φώτα ανάβουν είναι η ώρα της ψηφοφορίας, όλα είναι διάφανα. Οι θεατές είναι στη θέση όσων ψηφίζουν , ακούγεται ο ήχος του νερού. Εμείς οι σύγχρονοι Έλληνες, οι σύγχρονοι άνθρωποι είμαστε αυτοί που θα καταδικάζαμε ξανά σε θάνατο τον Σωκράτη ή θα σταυρώναμε ξανά τον Χριστό.
Ο Θεοδόσης Πελεγρίνης άλλοτε εριστικός , μαχητικός όπως ήταν ο Σωκράτης για να ξυπνά στους συμπολίτες τους και τώρα τους δικαστές του, άλλοτε απογοητευμένος και μελαγχολικός, γιατί καταλαβαίνει ότι είναι αήττητη η κακία, η ζηλοφθονία και η κερδοσκοπία και άλλοτε στωικός, ρεαλιστής αποδέχεται το τέλος με εγκαρτέρηση.
Υπέροχη η σκηνοθεσία του Κωνσταντίνου Αβράμη, δημιούργησε το κατάλληλο περιβάλλον, είδαμε τον Σωκράτη απολογούμενο και νιώσαμε και εμείς την ευθύνη μας για αυτά τα κατά καιρούς εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Να τη δείτε την παράσταση, έχει ενδιαφέρον και καλεί σε σκέψη, αν μόνο δούμε τί είναι πρόθυμος να κάνει ο άνθρωπος, προκειμένου να μην μετατοπιστεί από τη θέση στην οποία βρίσκεται. Ας μην νικά η κακία και η μισαλλοδοξία!