“Πώς φτάνει κανείς στην αλήθεια όταν το ψέμα έχει γίνει συνήθεια;
Πώς διατηρούμε το παρελθόν ζωντανό χωρίς να γίνουμε αιχμάλωτοί του;
Και πώς το ξεχνάμε χωρίς να κινδυνεύουμε να το επαναλάβουμε;”
Ariel Dorfman
Το θεατρικό έργο «Ο Θάνατος και η Κόρη» (Death and the Maiden) γράφτηκε το 1990 από τον Χιλιανό συγγραφέα Άριελ Ντόρφμαν και αποτελεί ένα από τα πιο κλασικά έργα της σύγχρονης παγκόσμιας δραματουργίας. Το έργο θεωρείται πλέον κλασικό δείγμα σύγχρονου πολιτικού και ψυχολογικού θεάτρου. Έχει παρουσιαστεί με μεγάλη επιτυχία στις σημαντικότερες θεατρικές σκηνές του κόσμου και έχει μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες. Το 1992 τιμήθηκε με το βραβείο Olivier για το Καλύτερο Νέο Θεατρικό Έργο, ενώ στην αμερικάνικη πρεμιέρα στο Broadway πρωταγωνίστησαν οι Glenn Close, Gene Hackman και Richard Dreyfuss. Η διεθνής του απήχηση ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο το 1994, όταν μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Roman Polanski, με πρωταγωνιστές τη Sigourney Weaver, τον Ben Kingsley και τον Stuart Wilson.
Το έργο
Η πλοκή διαδραματίζεται σε ένα απομονωμένο σπίτι μιας λατινοαμερικανικής χώρας (που παραπέμπει στη Χιλή), λίγο μετά την πτώση της δικτατορίας και την αποκατάσταση της δημοκρατίας.
Η Παουλίνα Σάλας, πρώην θύμα βασανιστηρίων (Αθηνά Μαξίμου), ο σύζυγός της Χεράρδο Εσκομπάρ, (Αιμίλιος Χειλάκης), δικηγόρος που διορίζεται στην επιτροπή διερεύνησης εγκλημάτων του καθεστώτος και ο δρ. Ρομπέρτο Μιράντα (Αντώνης Μυριαγκός), ένας γιατρός, που βοήθησε τον Χεράρδο και που βρίσκεται τυχαία στο σπίτι τους. Ο Χεράρδο έπαθε λάστιχο στην ερημιά και δεν είχε ούτε γρύλο, ούτε ρεζέρβα.Ο Ρομπέρτο Μιράντα τον πήγε στο σπίτι του και ο Χεράρδο βαθιά υποχρεωμένος ένιωσε ότι έπρεπε να του το ανταποδώσει, οπότε τον κάλεσε στο σπίτι του το πρωί για πρωινό, λέγοντάς του ότι η γυναίκα του κάνει καταπληκτικό ποτό μαργαρίτα. Η Παουλίνα δεν εμφανίζεται αλλά όπως καταλάβαμε άκουγε ό,τι διαμειβόταν στο σπίτι της.
Η παράσταση
Η παράσταση φωτίζει τα σκοτεινά όρια ανάμεσα στη μνήμη, την ενοχή, τη δικαιοσύνη και την εκδίκηση. Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας ο καθένας με τα τραύματά του και τις φοβίες του προσπαθεί να χτίσει ξανά τη ζωή του και να «σβήσει» το επώδυνο βίωμα. Η άφιξη του δρ. Ρομπέρτο Μιράντα στο σπίτι του Χεράρδο και της Παουλίνας ταράζει τα πράγματα. Βοήθησε τον Χεράρδο στο ατύχημα που είχε μέσα στη νύχτα και τώρα ο Χεράρδο του είναι υπόχρεος. Χαρακτηριστικά λέει ότι ακόμα και ο κόμης δράκουλας να τον βοηθούσε θα του ήταν ευγνώμων.
Η Παουλίνα Σάλας (Αθηνά Μαξίμου) είναι πολύ εύθραυστη. Από την αρχή στην σκηνή διογκώνεται μια ανυπομονησία, ανησυχία , μια νευρικότητα, ίσως κάποιος φόβος. Ο σύζυγός της δείχνει να την προσέχει και να αποφεύγει να την ταράζει. Κάνει χειρισμούς για να της αναγγείλει μαλακά ότι από το νέο Πρόεδρο της κυβέρνησης του προτάθηκε να γίνει πρόεδρος της επιτροπής διερεύνησης εγκλημάτων του προηγούμενου φασιστικού καθεστώτος. Ήθελε να πάρει την άδεια της γυναίκας της και καλά για να εξασφαλίσει ότι αυτό δεν θα την ταράξει. Εκείνη του ανταπαντά με πικρία ότι θα ερευνήσουν όσες περιπτώσεις κατέληξαν σε θάνατο, αυτή όμως υπέστη πολλά, αλλά δεν πέθανε. Αυτός θα μιλά με τους συγγενείς των θυμάτων, με τους επιζήσαντες και όταν θα γυρνά πίσω το σπίτι θα πρέπει να μην την πτοούν όλα αυτά. Της υπόσχεται ότι αυτός θα τους πιάσει για εκείνη. Θα πάψουν και οι ακρότητες όλων αυτών που λυμαίνονταν αυτή τη χώρα όλα τα χρόνια της δικτατορίας. Οι ίδιοι οι δικαστές ωστόσο δεν προστάτευαν τους ανθρώπους από αυτές τις παράνομες φυλακίσεις.
Ενώ εξελίσσονται όλα αυτά, υποβόσκει ένα κλίμα φόβου. Μέσα στη νύχτα χτυπήματα στην πόρτα ξυπνούν τον Χεράρδο, ο οποίος με ένα φανάρι και έντρομος ανοίγει την πόρτα για να δει μπροστά του τον Ρομπέρτο Μιράντα. Δεν έχουν συνηθίσει ακόμη στη δημοκρατία, να χτυπά κάποιος την πόρτα μετά τα μεσάνυχτα. Καθώς πήγαινε προς το σπίτι του ο Μιράντα άκουσε στο ραδιόφωνο ότι ο Χεράρδο, ο άνθρωπος, που πριν λίγο είχε βοηθήσει, είχε γίνει πρόεδρος της διερευνητικής επιτροπής και ότι θα επιχειρούνταν ένα είδος κοινωνικής συμφιλίωσης. Σκέφτηκε λοιπόν να γυρίσει για να τον πάει νωρίς το πρωί στο συνεργείο, όμως φαίνεται, ή πλανάται η υποψία ότι εκμαιεύει πληροφορίες, σα να ήταν άνθρωπος του συστήματος.
Ο Χεράρδο του διηγήθηκε την περιπέτεια του γρύλλου με τη γυναίκα του, που τον έδωσε στη μητέρα της. «Τις ξέρεις τώρα τις γυναίκες», λέει ο Χεράρδο, για να απαντήσει μετά ο Μιράντα, με περίεργο και σκοτεινό βλέμμα ότι «τις ξέρει πολύ καλά».
Η ερμηνεία και των τριών ηθοποιών κρύβει μεγάλη δεξιοτεχνία, που αποκαλύπτει τις κρυμμένες πτυχές του κειμένου.
Ο Χεράρδο είναι κουρασμένος και έχει ξυπνήσει βίαια, αλλά ο άλλος στρογγυλοκάθεται. Συνομιλούν κάτω από αυτές τις συνθήκες για τη δικαιοσύνη και την επιτροπή, που θα φροντίσουν να αποκαλυφθούν όλοι αυτοί οι βασανιστές, αν και πολλοί φρόντισαν να καλυφθούν πίσω από την ασυλία που τους είχε δοθεί. Η επιτροπή δεσμεύτηκε να μην αρθεί η ασυλία τους και να μην διαρρεύσουν τα ονόματά τους. Ο ίδιος ο Μιράντα, λέει ότι αν τους έβρισκε, θα τους σκότωνε. Αυτοί, όμως είναι ένα είδος μαφίας, μια μασονία, ο ένας δεν «δίνει» τον άλλον. Ωστόσο ο Χεράρδο λέει ότι υπάρχουν άτομα, που είναι πρόθυμα να μιλήσουν, αρκεί να παραμείνουν ανώνυμοι. Όσο ο Μιράντα αντλεί πληροφορίες ο Χεράρδο επισημαίνει ότι το δικαστικό σύστημα δεν δουλεύει. Τελικά ο Χεράρδο τον φιλοξενεί για να μην οδηγεί μέσα στη νύχτα, είχαν πιει και ποτά, μόνο οδοντόβουρτσα δεν μπορεί να του δώσει γιατί όπως του λέει ως τραγική ειρωνεία «η οδοντόβουρτσα και η γυναίκα δεν μοιράζονται». Ενώ ξαπλώνει να κοιμηθεί βγαίνει η Παουλίνα, με μια υπέροχη κίνηση, σαν θηρίο από πάνω του και τον εξερευνά, τον παρατηρεί από κοντά, τον μυρίζει σα λαγωνικό και όταν νιώθει σίγουρη παίρνει το μπουκάλι, πίνει το ποτά και τον χτυπά με αυτό στο κεφάλι, τον αποδυναμώνει και τον δένει στην καρέκλα, έτοιμο θήραμα.
Πρέπει να σημειωθεί εδώ η μελέτη της κίνησης από τη Φαίδρα Νταϊόγλου.
Η Παουλίνα ήταν φοιτήτρια ιατρικής, την εποχή της δικτατορίας και ήταν από αυτούς, που είχαν αποπεμφθεί από το πανεπιστήμιο, από την ιατρική, γιατί δεν έδωσε ονόματα όπως αυτό του Χεράρδο. Το καθεστώς της στοίχησε τις σπουδές της και βέβαια την ισορροπία της και την τραυματισμένη ψυχή της μαζί με το σώμα της. Ακούγοντας τη φωνή του βασανιστή της, γίνεται εκδικήτρια, θέλει να τον κάνει να φοβηθεί τόσο, όσο και εκείνη τότε. « Τί θα έλεγες γιατρέ να ακούσουμε το Θάνατος και η κόρη του Σούμπερτ;» Θέλει να δημιουργήσει μια προσομοίωση του δικού της ανυπέρβλητου τραύματος. Είχε ήδη πάει στο αμάξι του, βρήκε την κασέτα, ενημέρωσε ότι πέταξε το αμάξι του στον γκρεμό, για να δείξει ότι τα πράγματα είναι τελεσίδικα. Έπειτα από τα βασανιστήρια εκείνη δεν μπόρεσε ξανά να ακούσει τον αγαπημένο της Σούμπερτ. Η ίδια αγαπούσε πολύ αυτό το κουαρτέτο. Βγάζει όπλο. Αναγνώρισε τη φωνή του από την πρώτη στιγμή. Όλα αυτά τα δεκαπέντε χρόνια μετά τα βασανιστήριά της άκουγε αυτή τη φωνή « – κι άλλο δως της κι άλλο αυτής της σκύλας.» – « Κι αν μας μείνει γιατρέ;» Υπέροχη δομή αυτή της σκηνής, καταπληκτική η Αθηνά Μαξίμου.
Ο Χεράρδο πάει να τον λύσει και η Παουλίνα πυροβολεί. Είναι έξαλλη. Μιλά στον άντρα της για να του εξηγήσει ότι αυτός δεν πέρασε όσα εκείνη. « Γιατρέ εξήγησε στον σύζυγό μου τί μου κάνατε και έγινα τόσο τρελή! » Η Παουλίνα έχει σκοπό να δικάσει τον γιατρό. Εκείνος ζητά ένα ποτήρι νερό και του το φέρνει. «Καλύτερο από το να πίνεις τα ούρα σου. Καλύτερα από τα ηλεκτροσόκ και τον βιασμό.»
Ο Μιράντα τα αρνείται όλα. Τον βάζουν στο μπάνιο για να μιλήσουν. Ο Χεράρδο της επιστά την προσοχή ότι μπορεί να κάνει λάθος και την εκλιπαρεί να τον αφήσει ελεύθερο για τη δημοκρατία, αλλά και για αυτούς τους ίδιους. Εκείνη θέλει μόνο να ομολογήσει ο γιατρός. « Ή θα μιλήσει ή θα τον γαμήσεις.»
Αυτή έχει τον ρόλο του κακού και ο Χεράρδο του καλού για να μιλήσει. Ο Μιράντα φοβάται. Δεν ξέρει τί πρέπει να παραδεχτεί. Ο Μιράντα έβαζε μουσική για να ηρεμεί τους κρατούμενους και να του εκμυστηρευτούν όσα χρειαζόταν να ακούσει.
Σιγά σιγά οι μάσκες πέφτουν και εκφράζονται οι συγχωρέσεις. Το δίδυμο Χεράρδο (Αιμίλιος Χειλάκης) και Μιράντα (Αντώνης Μυριαγκός), λειτουργούν σαν τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Ο Χεράρδο λειτουργεί σε άλλο πολιτικό πλαίσιο και τιμωρεί με τη δικαιοσύνη, ενώ ο Μιράντα τότε λειτουργούσε με την ωμή βία και την παθογένεια της σκέψης του. Το θύμα (Αθηνά Μαξίμου) νιώθει απροστάτευτο.
Το ερώτημα της αυτοδικίας έχει πολλές προεκτάσεις. Πόσο το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο αφήνει απροστάτευτο το θύμα για να φτάσει στο σημείο να πάρει τη δικαιοσύνη στα χέρια του, αλλά μετά όμως πόσα ηθικά ζητήματα προκύπτουν και βέβαια σε ποια κόλαση ανταποδοτικής βίας βυθιζόμαστε. Ένας φαύλος κύκλος, που δεν οδηγεί πουθενά. Όταν το θύμα γίνεται θύτης χάνει και το δίκιο του και η ικανοποίηση που παίρνει δεν είναι αυτή που αποζητά.
Επίτηδες ο Dorfman κρατά μια αβεβαιότητα για το αν είναι όντως αυτό το άτομο ένοχο ή όχι, ενώ δεν αποδυναμώνει καθόλου την ένταση ως το τέλος. Η σκηνοθεσία του Μανώλη Δούνια και του Αιμίλιου Χειλάκη ακολούθησε την πρόθεση του συγγραφέα, ενώ δεν άφησε ποτέ τον θεατή χαλαρό. Σε αυτό, πέρα από τις ερμηνείες, καθοριστικό ρόλο έπαιξε η πρωτότυπη μουσική και ο ηχητικός σχεδιασμός του Δημήτρη Καμαρωτού. Οι ήχοι, οι βόμβοι σε σημεία επέτειναν το σασπένς μαζί με τους ανάλογους φωτισμούς του Νίκου Σωτηρόπουλου εντείνοντας τα θεμελιώδη ερωτήματα περί ηθικής, μνήμης και λήθης, συγχώρεσης και εκδίκησης.
Η αποφόρτιση του τέλους με τις ενθουσιώδεις δηλώσεις του προέδρου της διερευνητικής επιτροπής, δεν δείχνει να έχουν πλήρως καθησυχάσει την Παουλίνα, αν και με το κόκκινο φόρεμά της και τη γούνα της δείχνει λιγότερο τρωτή από πριν. Δείχνει, αλλά είναι; Ξέχασε σίγουρα ; Συγχώρεσε; Σίγουρα το ξεπέρασε;
Ανοιχτά ερωτήματα σε μια καλοστημένη παράσταση με ωραία κοστούμια της Ιωάννας Τιμοθεάδου και ευμετάβλητα και δαιδαλώδη σκηνικά της Αθανασίας Σμαραγδή, σύμβολο της δύσκολης ανεύρεση της αλήθειας και των περίεργων διαδρομών του εγκεφάλου και της σκέψης. Οπωσδήποτε μια ενδιαφέρουσα παράσταση με τραγικές προεκτάσεις στο σήμερα.
Πληροφορίες παράστασης
Δείτε το Δελτίο Τύπου, τους συντελεστές, τις ημερομηνίες και τις πληροφορίες της παράστασης.